Fjala e autorit:

Besimi ynë është fjalë, vepër e qëllim

Tani autori na flet për vërtetësinë e imanit (besimit), ose siç është quajtur ndryshe çështjet e emrave dhe dispozitave, pasi njerëzit janë ndarë në tre grupe, të cilët janë: murxhijtë⁸, hauarixhët⁹ dhe ehli suneh.

Përsa i përket murxhijve, janë ata të cilët e ndanë veprën nga imani dhe thanë se gjynahet nuk e dëmtojnë personin përderisa ekziston besimi, ashtu siç nuk i bën dobi përulja duke qenë në kufër. Ata janë të ndarë në tre grupe:

I pari: Ata janë xhehmijtë, pasuesit e Xhehm ibn Safuan et Tirmidhiut, të cilët thonë se imani është vetëm njohja me zemër. Kush e njeh Allahun me zemrën e tij ai është besimtar. Ky mendim është i pasaktë sepse e njëson besimin e tij me besimin e Iblisit (djallit) dhe të Faraonit. Për këtë shkak imam Ahmedi, Ueki ibn Xherah, Ebu Ubejd el Kasim Ibnu Selam etj. i kanë quajtur ata pabesimtarë.

I dyti: Ata janë kerramijtë, pasuesit e Muhamed ibn Kerramit, të cilët thonë se imani është vetëm pohim me gjuhë. Çdokush që e pohon besimin me gjuhën e tij, ai është besimtar. Për hipokritin ata thonë se është besimtar në pamje të jashtme  dhe pabesimtar në brendësi, për këtë hipokriti do të mbetet përgjithmonë në zjarrin e xhehenemit. Dijetarët e ehli sunetit i kanë përgënjeshtruar këta, për shkak të pohimit të tyre se te hipokriti gjendet diçka prej besimit, duke u argumentuar me Fjalën e Allahut:

"E ka prej njerëzve të cilët thonë: "Ne besojmë Allahun dhe Ditën e Gjykimit", por (në të vërtetë ) ata nuk janë besimtarë.".

I treti: Ata janë ehlul kelami (apologjetët) apo siç i kanë quajtur disa dijetarë: murxhietul-fukaha (juristët skeptik). Mendimi i tyre është se besimi është të besuarit me zemër dhe të pohuarit me gjuhë. Ndërsa veprat janë kusht në zbatimin e dispozitave të fesë islame dhe nuk janë kusht për saktësinë e besimit. Për këtë shkak, lënësin e punëve ose atë që mohon nuk e konsiderojnë femohues, edhe pse mbi të zbatohet dënimi në këtë botë. Ata e konsiderojnë atë të tillë vetëm nëse ai e gjykon këtë (lënien e punëve) të lejuar.

Ndërsa pasuesit e ehli sunetit dhe xhematit e bazojnë besimin e tyre mbi tri shtylla të cilat janë: besimi me zemër, pohimi me gjuhë dhe veprimi me gjymtyrë. Me këtë parim janë pajtuar edhe hauarixhët dhe mutezilët, por ata e kundërshtojnë ehli sunetin në çështjen e nxjerrjes së mëkatarit nga besimi. Paqartësia e tyre në këtë çështje është se ata i konsiderojnë të gjitha adhurimet të një kategorie. Sipas tyre, kush lë diçka prej tyre, i ka lënë ato në tërësi dhe ka prishur një nga shtyllat e besimit, pa të cilin nuk pranohet besimi. Kështu, hauarixhët e gjykojnë lënien e punës si dalje nga besimi dhe hyrje në kufër (mosbesim). Ndërsa mutezilët, për të njëjtën çështje kanë thënë se personi del nga besimi, por nuk hyn në kufër (mosbesim). Sipas tyre, ky person ndodhet në një gjendje midis besimit dhe kufrit. Mendimi i tyre përputhet me atë të hauarixhëve të cilët thonë se vepruesi i mëkateve të mëdha do të jetë i përhershëm në zjarr. Qëllimi këtu është se ata e kanë bërë jobesimtar çdokënd që bën gjynah duke lënë ndonjë obligim, apo duke vepruar ndonjë vepër të ndaluar.

     Përsa i përket ehli sunetit, ata i klasifikojnë adhurimet. Sipas tyre, disa adhurime janë të lidhur me origjinën e besimit dhe nuk mund të ndahen prej tij në asnjë moment. Adhurimet e tilla nëse braktisen, atëherë lënësi i tyre konsiderohet mohues. Por ka adhurime  të tjera të cilat nuk janë të kësaj grade, ku personi nuk del nga besimi vetëm  me lënien e tyre, por duhet që ai ta gjykojë të lejuar lënien e tyre. Ehli suneti nuk e konsideron jobesimtar (kafir) askënd, përveç atë për të cilin ekziston argumenti për mosbesimin e tij.

     Argumentet të cilat qartësojnë pavërtetësinë e thënieve të hauarixhëve dhe mutezilëve janë të shumta. Prej tyre është hadithi të cilin e transmeton Buhariu dhe Muslimi se Profeti (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!) ka thënë: “Kush thotë: S'ka të adhuruar tjetër me të drejtë përveç Allahut, do të hyjë në xhenet.” Ebu Dherri (Allahu qoftë i kënaqur prej tij!) i tha: “Edhe nëse bën imoralitet, edhe nëse vjedh o i Dërguari i Allahut?” Profeti (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!) e përsëriti atë tri herë dhe pas çdo here Ebu Dherri thoshte: “Edhe nëse bën imoralitet, edhe nëse vjedh o i Dërguari i Allahut?” Atëherë Profeti (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!) tha: “Edhe përkundër dëshirës së Ebu Dherrit.”

      Kuptimi i hadithit është se kush thotë "La ilahe il lall llah" duke e ditur kuptimin e saj dhe duke punuar sipas përmbajtjes së saj, do të futet në xhenet edhe pse do të dënohet për mëkatet e tij siç janë: imoraliteti apo vjedhja. Kjo mbështetet edhe nga thënia tjetër e Profetit (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!):

"Do të dalë nga zjarri çdokush që ka në zemrën e tij sa një grimcë atomi të besimit."

E gjithë kjo është kundër thënies së hauarixhëve. Hadithi tregon se mëkatarët do të dalin nga zjarri, e sikur të ishin jobesimtarë nuk do të dilnin prej tij.

     Me hadithin e sipërpërmendur dhe me fjalën tjetër të Profetit (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!): "Do të dalin nga zjarri popuj që nuk kanë vepruar asnjë të mirë.", janë argumentuar mutezilët. Në këtë hadith nuk ka asnjë argument (për lënien e punës), këtu nuk është për qëllim mohimi i punës në tërësi, por mohimi i asaj me të cilën meritojnë shpëtimin nga zjarri. Sikur hadithi të shqyrtohej me imtësi, do të gjendej edhe mungesa e punëve të zemrës. Atëherë, nuk ekziston hadith i posaçëm. Nëse pretendohet se e posaçme është thënia e Profetit (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të!): "Do të dalë nga zjarri çdokush që ka në zemrën e tij sa një grimcë atomi të besimit.", kundërpërgjigja është se kjo do të thotë: një grimcë besimi të saktë, dhe sipas mendimit ë shumicës në të hyn edhe puna.

Ibnu Huzejme (Allahu e mëshiroftë!), në librin e tij "Teuhidi" ka thënë: "Qëllimi është mungesa e punës së plotë dhe ky stil është i njohur në arabisht." Disa nga dijetarët ia dedikojnë këtë hadith njerëzve të kohës së fundit, të cilëve do t'i sjellë dobi fjala e teuhidit edhe pse e kanë pasë lënë punën. Këtë mendim e mbështet edhe hadithi i Hudhejfes ku thuhet: "Islami do të vjetërsohet ashtu siç vjetërsohet rrobja, derisa të mos njihet ç'është agjërimi, ç'është namazi, ç'është kurbani, ç'është sadakaja. Libri i Allahut do të ngrihet brenda një nate të vetme, derisa të mos mbesë prej tij në tokë as edhe një ajet. Do të mbesë vetëm një grup njerëzish, ku të moshuarit do të thonë: i gjetëm prindërit tanë në këtë fjalë "S'ka të adhuruar tjetër me të drejtë përveç Allahut" dhe e themi atë. Atëherë, Ibn Zufër i thotë Hudhejfe ibnul Jemanit: "Nuk do t'ju sjellë dobi atyre fjala "La ilahe il lall llah" përderisa ata nuk njohin ç'është namazi, agjërimi, kurbani apo sadakaja. Atëherë, Hudhejfja i kthen shpinën, ndërsa ai e përsërit tri herë, ndërkohë që edhe Hudhjefja bën të njëjtën gjë, pastaj herën e tretë drejtohet nga ai dhe i thotë tri herë: "Do t'i shpëtojë ata nga zjarri".  Transmeton Ibnu Maxhe